Закрыть

Выберите свой город

Закрыть

З варагаў у грэкі: чым прыкметная тапаніміка Віцебшчыны?

З варагаў у грэкі: чым прыкметная тапаніміка Віцебшчыны?

Наша вобласць займае вельмі выгаднае геаграфічнае становішча. Тут сыходзяцца дарогі з Заходняй Еўропы ва Усходнюю, з паўночнага захаду на поўдзень. Як жартуюць аршанцы, іх горад у транспартных адносінах – цэнтр Еўропы. І сапраўды, Орша – скрыжаванне ўсіх напрамкаў, адсюль можна кіравацца ў любы бок кантынента.

Знойдзеныя пры раскопках берасцяныя граматы сведчаць, што яшчэ ў глыбокай старажытнасці Віцебшчына мела трывалыя гандлёвыя сувязі з Вялікім Ноўгарадам, Кіевам, многімі іншымі гарадамі, княствамі і дзяржавамі. Па нашай зямлі пралягаў славуты шлях з варагаў у грэкі, які звязваў Балтыйскае (у старажытнасці яно называлася Варажскім) мора з Чорным.

 

Складаным і вельмі цяжкім быў гэты шлях, вымагаў ад падарожнага люду вялікай рызыкі, значнага часу і вельмі сур’ёзных фізічных высілкаў. Кожнае такое падарожжа было эпапеяй. Каб трапіць з аднаго воднага басейна ў другі, перацягвалі судны ці чаўны па сушы на колах і катках. Для гэтага выбіралася месца найбольшага збліжэння судаходных рэк. Яно называлася волакам – ад слова «валачы». Адлегласць паміж крайнімі яго пунктамі не перавышала 20-30 кіламетраў.

 

Віцебшчына была вельмі важным этапам гэтага шляху, бо якраз тут знаходзіцца водападзел Заходняй Дзвіны (басейн Балтыйскага мора) і Дняпра (басейн Чорнага мора). На гэтым водападзеле дзейнічала цэлая сістэма волакаў. Падарожнікам даводзілася перацягваць судны з адной ракі ў другую. Знаходжанне гэтых волакаў дапамагаюць вызначыць геаграфічныя назвы. На адным з участкаў магчымага шляху з Дняпра ў Заходнюю Дзвіну (цяпер гэта тэрыторыя Лепельскага раёна) яшчэ ў ХІХ стагоддзі былі вёскі Волак і Завалочча (іх ужо даўно няма, а між тым сам факт іх колішняга існавання – адметная гістарычная з’ява).

 

Цікавае меркаванне выказаў археолаг Л. Аляксееў, які лічыць, што менавіта шлях з варагаў у грэкі даў жыццё старажытнаму Друцку. Яшчэ да ўзнікнення горада тут існавалі крывіцкія паселішчы, жыхары якіх перацягвалі судны і грузы з ракі Усвіж-Бук (басейн Заходняй Дзвіны) у раку Друць (басейн Дняпра). Мелі для гэтага цяглавую жывёлу, колы і іншыя прыстасаванні. Наспела патрэба пабудаваць у міжрэччы крэпасць. Так і з’явіўся Друцк. А яшчэ раней яго стаялі ўжо на волаку некалькі вёсак з назвай Пярэвалачня. Да нашага часу дажыла толькі адна – у Коханаўскім сельсавеце. Вось і атрымліваецца, што ўзрост яе больш шаноўны, чым у самога Друцка.

 

Пошукам старажытных волакаў актыўна займаецца аршанскі краязнавец Э. Навагонскі. Ён сведчыць, што на возеры Вялікае Арэхаўскае ёсць шэраг месцаў, дзе, як падказалі тутэйшыя жыхары, у назвах прысутнічае слова «прыстань». Гэта Кіраўская, Юр’ева, Пляханаўская і Бабінская прыстані. Значыць, заключае краязнавец, славяне выкарыстоўвалі гэты раён для водных перасоўванняў, пра што сведчыць і назва размешчанага побач возера Перавалочна. Удзельнікі экспедыцыі знайшлі ў гэтых мясцінах, далёкіх ад дарог, каля 80 курганных пахаванняў – напамінак пра існаванне ў старажытнасці буйнога паселішча, жыхары якога з’яўляліся валачанамі.

 

У 1901 годзе ў вёсцы Засценкі паблізу Оршы быў знойдзены скарб з 1200 арабскіх манет. Гэта красамоўнае сведчанне таго, што і тут калісьці пралягаў волак.

 

Піянерамі ў асваенні воднага шляху з варагаў у грэкі былі балты – папярэднікі славян. Э. Навагонскі звяртае ўвагу на цікавую акалічнасць. У нашай вобласці шэсць гідронімаў з асновай «орд». Гэта рэкі Адроў, Ордышаўка, Ардзяжанка, азёры Ордышава, Ордзева і Ордасна. І ўсе яны размешчаны менавіта на водападзелах вялікіх рэк, дакладна па маршруце, якім рухаліся балты да Чорнага мора. У назвах даследчык бачыць балцкую аснову «орд» са значэннем «водападзел». Дарэчы, на Смаленшчыне няма гідронімаў на «орд», бо балты тут не хадзілі. Вось і ключы да назваў вёсак Задроўе (за ракой Адроў) і Ордзеж (на беразе ракі Ардзяжанка) Аршанскага і Лёзненскага раёнаў.

 

Вёска Перавалока была да нядаўняга часу і ў Браслаўскім раёне. Праўда, у транспартных зносінах мела мясцовае значэнне. Хаты яе стаялі на ўсходняй ускраіне вялікага паўвострава паміж азёрамі Снуды і Струста. Каб хутчэй дабрацца з аднаго возера ў другое, сяляне перацягвалі волакам лодкі па нізкім і вузкім пясчаным перашыйку, што прыкметна скарачала адлегласць.

 

Як шкада, што яшчэ да вайны не стала на Лепельшчыне вёскі Шлюз. Узнікла ж яна на мяжы ХVІІІ і ХІХ стагоддзяў, у перыяд з 1797 па 1805 гады, калі будавалася Бярэзінская водная сістэма – штучны водны шлях з басейна Дняпра ў Заходнюю Дзвіну. Гэтым шляхам продкі сплаўлялі лес з Віцебскай і Мінскай губерняў у парты Чорнага і Балтыйскага мораў. Вывозілі таксама драўляны вугаль, дзёгаць, смалу, хлеб, лён, сала… Сістэма прыкметна паспрыяла эканамічнаму ўздыму Лепельскага павета. У 1894- 1899 гадах па водным шляху было перапраўлена грузаў на 14 мільёнаў рублёў – велізарную па тым часе суму.

 

Плыты сплаўляліся па 20-30 бярвенняў. Лясныя промыслы квітнелі, давалі заробак тысячам сялян. Але гэта быў горкі хлеб. Асабліва цяжка даводзілася плытагонам. Як пісаў тагачасны краязнавец І. Гарбачэўскі, «многія з іх да старасці не дажываюць, паміраюць ад ліхаманак, рэўматызму і прастудных грудных хвароб».

 

Узровень вады ў сістэме рэгулявалі 14 шлюзаў. Ля аднаго з іх і ўзнікла вёска з адпаведнай назвай.

 

У канцы ХІХ стагоддзя са з’яўленнем чыгункі і па прычыне празмернай высечкі лесу Бярэзінская водная сістэма пачала спакваля, але няўмольна губляць сваё эканамічнае і гаспадарчае значэнне. Многія збудаванні з таго часу разбурыліся. Але рэшткі шлюзаў захаваліся. Цяпер гэта гістарычны помнік гідратэхнічнага будаўніцтва.

 

Пачыналася Бярэзінская водная сістэма ад ракі Бярэзіна пры ўпадзенні ў яе ракі Сергуч. Далей яна праходзіла па абвадным Сергуцкім канале, які меў даўжыню 10 кіламетраў. Тут і ўзнікла падчас будаўніцтва сістэмы вёска Канал Сергучоўскі, якой ужо няма.

 

Па Заходняй Дзвіне ў даўнія часы сяляне ганялі плыты ажно ў Рыгу. Плыты гэтыя зваліся ганкамі. Плылі яны густа, караванамі. Бешанковіцкая прыстань з’яўлялася адной з самых буйных у Віцебскай губерні. Попыт на беларускі лес ў Еўропе быў вялікім, і плытагоны без работы не сядзелі. Нярэдка яны пачыналі сплаўляць лес па рацэ ўслед за крыгаходам, што, вядома, было рызыкоўна, але абяцала добры заробак.

 

Гэта цяпер у назве вёскі Прыстоі Чашніцкага раёна множны лік. У пісьмовых крыніцах яна ўпершыню ўзгадваецца ў 1591 годзе. І звалася тады Прыстоем. Краязнаўцы сцвярджаюць, што даўней тут знаходзілася пераправа праз Улу, ля прыстані была карчма, дзе падарожнікі маглі адпачыць і падсілкавацца. Тутэйшыя вяскоўцы вязалі плыты і тралявалі лес да мястэчка Ула на Заходняй Дзвіне, левы бераг якой у гэтым кутку зваўся Высокім Румам. Слова «рум» пайшло ад нямецкага «румпф» – месца ля ракі, куды звозіліся бярвенні для сплаву.

 

Праз вёску Чаўнышкі, зноў жа Бешанковіцкага раёна, плыве рэчка Свячанка. Даўнія насельнікі ахвотна карысталіся лодкамі-аднадрэўкамі, выдзеўбанымі з дуба, сасны, асіны ці ліпы. Зручны водны транспарт для невялікай рачулкі. З чаўна лавілі рыбу, на ім перавозілі людзей, невялікія грузы.

 

Заметили ошибку? Выделите текст, нажмите Ctrl+Enter и оставьте замечание!

Комментарий (Максимум 1000 символов)

Вопрос: 24 часа это - ?

Вы знаете что-то интересное или важное и готовы этим поделиться?
Обязательно свяжитесь с нами, это очень просто!

Выберите удобный способ для связи или напрямую отправьте сообщение в редакцию через форму на этой странице.

Govorim.by

vk.com/govorimby

Внимание! Новости рекламного характера публикуются по предварительной договорённости. Подробнее цены на размещение рекламы смотрите здесь

Хотите сэкономить 30% на изготовлении кухни или шкафа-купе?

Новости Орши

В Оршанском районе разминировали железнодорожный мост. Снаряды заложили еще в войну

Хотите узнать больше? Саперы войсковой части 5524 извлекли из насыпи 11 снарядов калибра 105 миллиметров. 137

«Не покидал Оршу, но при этом был в колонии под Тамбовом». Белорус из письма узнал, что отсидел в России

Хотите узнать больше? Житель Орши Александр Литвинов не имел проблем с законом, в автобиографии всегда смело писал: «не судим, не привлекался». И вдруг узнал, что он… 103

Оршанскому мясоконсервному помогут. Президент подписал указ о финансировании инвестпроектов района

Хотите узнать больше? Указ направлен на восстановление платежеспособности УП "Оршанский мясоконсервный комбинат" за счет полной загрузки его производственных мощностей. 431

Румас поручил доработать программу комплексного развития Оршанского района

Хотите узнать больше? На совещании был рассмотрен проект комплексной программы развития Оршанского района на период до 2023 года и указ президента "О дополнительных мерах 283

Теперь официально. Оршанский авиаремонтный завод вновь стал государственным

Хотите узнать больше? 6 ноября состоялось внеочередное собрание акционеров Оршанского авиаремонтного завода (ОАРЗ). 99,08% акций предприятия перешло под контроль 305

Перевернутый автобус, фуры и легковушки в кюветах. Видео с заснеженной трассы Орша - Могилев

Хотите узнать больше? По информации очевидцев, утром 14 ноября из-за сложных дорожных и погодных условий на трассе много аварий. 374

"Красим, драим, торопимся". Как Болбасово под Оршей сделали к приезду президента "шикарным местом"

Хотите узнать больше? Серый поселок, с лужами и грязью возле магазинов, остановок, где мы были полтора года назад, в мае 2017-го, когда его решили вместе с Оршей и Баранью 525

Совладелец "Пятого элемента" выкупил дом Короткевича в Орше - и передаст его музею

Хотите узнать больше? За дом родственница писателя просила 33 832 рубля с торгом (17 тысяч долларов). Андрей Балабин приобрел его за 10 800 рублей. 440

[/category]