Закрыть

Вяртанне страчанага, або зноў пра Францішка Багушэвіча

Вяртанне страчанага, або зноў пра Францішка Багушэвіча

Жупраны

Нас, сённяшніх беларусаў, шмат часу аддзяляе ад XIX ст., якое паўстае ў нашым уяўленні як нешта размытае і няпэўнае. На самай справе, многім мы злучаны і знітаваны з гэтым загадкавым і бурным векам. Ён хавае ў сваіх глыбінях шмат таямніц, якія ўсё ж раз-пораз усплываюць на паверхню сучаснасці. Да адной з іх я змог дакрануцца сам.

Падчас размовы з зямлячкай Ф.Багушэвіча, найстарэйшай жыхаркай вёскі Лусцішкі – Шукеловіч Гэленай Міхайлаўнай, мне ўдалося запісаць два вершы, якія пані Гэлена ахарактарызавала як “байкі”. На самай справе спачатку пані Гэлена працытавала верш, які амаль поўнасцю супадае з багушэвічаўскім “Здарэннем”. Бабуля нават і не падазравала, што ведае адзін з твораў Ф.Багушэвіча. Затым яна прачытала яшчэ адзін верш, таксама не ведаючы яго аўтара. Мне адразу здалося вельмі падазроным такое суседства ў памяці жанчыны менавіта гэтых вершаў.

Пані Гэлена распавяла, што пачула другі верш зусім маленькай дзяўчынкай. Можна меркаваць, калі сама яна нарадзілася ў 1915 годзе , што адбылося гэта ў першай палове дваццатых гадоў. З маці яна выбралася ў маліны з родных Замасцянаў, што знаходзяцца паміж Багушэвічаўскімі Кушлянамі і Жупранамі. Ісці ў ягады трэба было даволі далёка. Для малой дзяўчынкі гэта было сур’ёзнае выпрабаванне. Гэты выпадак таму і запомніўся пані Гэлене, што маці ўпершыню ўзяла яе з сабою ў маліны. Па дарозе жанчына з дачкой напаткалі яшчэ адну дзяўчынку дванаццаці-трынаццаці год, троху старэйшую за малую Гэленку. Яна таксама ішла ў ягады і далучылася да іх. Гэта дзяўчынка якраз і прачытала па памяці верш, які вельмі спадабаўся Гэленцы і яе маці. Яны папрасілі дзяўчо навучыць іх. Пакуль дайшлі да малінаў, дык добра і запомнілі. Магчыма, што тая невядомая дзяўчынка была з саміх Кушлянаў і чытала хутчэй за ўсё верш самога Ф.Багушэвіча. Верагодна, што ці яна сама, ці яе бацькі мелі непасрэдныя кантакты з сям’ёй Багушэвічаў. Ад некага з іх яна магла пачуць і гэты верш. Не трэба забываць, што было гэта зусім нядаўна пасля смерці паэта.

На Жупранскай зямлі і дагэтуль шмат цытуюць свайго слыннага земляка. Пані Гэлена ўдакладніла, што потым гэты твор некаторы час вельмі папулярным быў у Жупранах і наваколлі, яго нават спявалі на вечарынах. Як запісаў даследчык У.Содаль, спявалі ў Жупранах і верш Багушэвіча “Сватаная” і, магчыма, іншыя. (Каментарыі У.Содаля, Я.Янушкевіча да кнігі Ф.Багушэвіч. Творы. Мн.,1991. Ст.251-252).

Верш мог уваходзіць у нявыдадзены зборнік Ф.Багушэвіча “Скрыпачка беларуская”. Сапраўды, творы з гэтай кнігі павінны былі некуды дзецца. Некаторыя з іх “пайшлі ў людзі” ад самога аўтара ці яго блізкіх. Пра гэта сведчыць тое, што верш бытаваў у час, калі былі жывыя сучаснікі Багушэвіча, памяць пра яго яшчэ не паспела згаснуць.

На аўтарства Багушэвіча ў сувязі з гэтым вершам указвае ўпамінанне яго ў перапісцы жыхаркі Свіранаў і аматаркі творчасці Багушэвіча Вэрці Казлоўскай з Уладзімерам Содалем. Яна піша: ”Мяне інтарасуе адна песьня-верш, каторую я знаю ад сваёй мамы. Гэта вельмі складная, із дваццаці куплетаў, жартаўлівая песьня “Пайшла цешча да зяця ў госці” ( Ул.Содаль. Свіранскія крэскі. Мн.,1995. Ст.57). Пані Вэрця дапускае, што гэты твор мог быць апрацаванай Ф.Багушэвічам народнай песняй. Сапраўды, магло быць і так. Але магчыма і тое, што гэта фалькларызаваны твор Багушэвіча, а ў Свіранах ведаюць варыянт жупранскага запісу. Вядома, што да вайны сям’я Багушэвічаў, у прыватнасці сын паэта Тамаш, вельмі часта бываў у Свіранах. Ад яго мясцовыя людзі маглі чуць і вершы яго бацькі.

Гэты твор, на першы погляд, здаецца простым, але гэта не зусім так. Аўтар уклаў сваю думку ў рыфмаваны радок і даў на суд народу. Відаць, што зноў падцвярджае аўтарства Багушэвіча, верш быў напісаны ў часы, калі не было беларускамоўных газет, у якіх маглі б ставіцца, абмяркоўвацца надзённыя, блізкія сялянам пытанні. Менавіта тады аўтар прапаноўвае сваё вырашэнне ў літаратурным творы, надаючы яму вершаваную форму, як найбольш прыдатную для запамінання. У творы знайшлі адлюстраванне сямейныя адносіны на вёсцы. Па аўтарскай задуме свет дзеліцца на два лагеры – справядлівасці і дурнаватага граху. Гэтыя супрацьлеглыя пазіцыі рэпрэзентуюць мужчыны і жанчыны адпаведна. Прадстаўніцы жаночага полу паўстаюць перад намі як пляткаркі і гультайкі, што стасуецца з жыццёвай філасофіяй Багушэвіча, які сам даводзіў, што “Гдзе чорт не можа, там бабу пашле”, а ў чысцы, месцы мук і пакутаў, заслужана пераважаюць жанчыны:

А што баб і дзявок – сказаць так –
Утрое больш, як мужчын ёсць на лік.
Хто за што, а як баб – дык найбольш за язык,
Языкі ж даўжыні – так , як добры ручнік.”
(“Быў у чысцы”)

Мужчыны малююцца як мудрыя працаўнікі. Верш вельмі арыгінальна прадстаўляе вечную літаратурную праблему – барацьбы дабра са злом і вучыць, што трэба заўсёды быць праўдзівым і справядлівым, а за гэта будзеш узнагароджаны, калі не Богам, то людзьмі. Дабро ў любых праявах застаецца ім, а зло спараджае толькі зло. Усе людскія ўчынкі цягнуць за сабой адпаведныя наступствы.

Гэты твор у нечым судакранаецца з ананімнымі гутаркамі, спецыфічным жанры, які стаіць на мяжы мастацкай літаратуры і публіцыстыкі. Жанр гутаркі быў вельмі распаўсюджаны ў XIX ст. і служыў фармаванню грамадскіх думак і перакананняў. Аўтар, відаць, блізка сутыкнуўся з тагачаснымі заганамі, не раз яго, відаць, абгаворвалі ў сям’і, не раз даймалі плёткамі і ўшчуваннямі, кпілі з яго літаратурнай дзейнасці, што не прыносіла жаданага багацця. Гэта і спрабаваў пакрытыкаваць аўтар у займальнай форме, і тым самым даць адказ сваім апанентам, а дакладней апаненткам. Лёгкі гумар таксама ўласцівы гутаркам, як і гэтаму вершу, а таксама свядомая спрошчанасць, дыдактызм, дыялогі, ілюстрацыйнасць, бытавая канкрэтыка і вялікая доля абагульнення і г.д. Але ў дачыненні да гэтага верша трэба казаць пра больш развіты сюжэт, узмацненне займальнасці, свядомую белетрызацыю. Лепш за ўсё будзе ахарактарызаваць гэты твор як пераходны, эвалюцыйны, што ўвабраў у сябе некаторыя элементы літаратуры XIX ст., але і не выпадае з кантэксту літаратуры пачатку XX ст.

Безумоўна, дадзены паэтычны твор нельга назваць цалкам аўтэнтычным, бо ўсё ж на працягу не аднаго дзесятка гадоў верш жыў не на паперы, а ў недасканалай чалавечай памяці. Нешта магло забыцца, нешта змяніцца, але ўсё разам, радок да радка, слова да слова, з’яўляецца чароўным водгуллем мінулага, напоўмістычным прывітаннем з XIX стагоддзя.

Нарэшце, прапаную вашай увазе сам твор “Пайшла цешча к зяцю ў госці”, які захавала ўчэпістая людская памяць:

“Пайшла цешча к зяцю ў госці”

Пайшла цешча к зяцю ў госці.
Яна мела многа злосці,
Бо сярдзіты той быў зяць –
Не ўмеў цешчы паважаць.
Маладзіца зараз ў слёзы,
Лае мужа і кляне,
А бадай яго залозы,
Душыць працай ён мяне.
Да работы рана будзіць,
Пасылае, як слугу.
Да работы няма ахвоты.
Жыць тут болей не магу”.
Ты, Алена, ты, дачушка,
Чорт вазьмі з работай той,
Ліш ты толька варухайся,
Не спі ў дзень, толькі стой.
Матка дачку навучае:
– Ты, Аленка, не маўчы!
Зяць праз дзверы атвячае:
– Так, так, цешча, навучы!
Як увайшоў зяць у хату,
Даў папругай па плячу,
За твае, цешча, навукі
Заплаціць табе хачу.
Злаяў зяць цешчу на суху
І ў барану запрог.
Баба борану таскае,
Пыл пасыпаўся з-пад ног.
Цешча борану таскала,
Толькі срыбулкі бразджац.
- Но, кабылка, но, сівая, -
Ўсё падсвіствае зяць.
Но нядоўга было ўрэмя,
Пэўна, прайшло гадзін пяць.
Ну ні разу не аддыхнула,
Стаў зяць цешчу распрагаць.
Выпраг зяць цешчу з бароны,
Баба коціцца кулём.
Чэраз поле, межды жыта
Смале к дзеду перуном.
– Ты скарэй, стары, збірайся,
Йдзі Аленку ратаваць.
Але сам высцерагайся,
Бо ён катам, а не зяць.
Слухаў стары, зубы сцяўшы-
Баба плётачку пляце.
І нарэшце, кій узяўшы,
Да зяця вадзіцца ідзе.
За дзвярыма зяць схаваўся,
Вуха к клямцы прылажыў,
Слухаў ён, не варухаўся,
Што цесць жонцы гаварыў
– Дзе ж ты відзела, Аленка,
Што без працы можна жыць?
От, кідай свае ганоры,
Трэба мужу дагадзіць.
Ён, і праўда, мо нягодны,
Але не п’яніца, не гультай.
Вы жывіце, дзеткі, з Богам,
Ты свой язык прытрымай.
– Вот люблю я гэты рэчы, –
З-за дзвярэй гукае зяць.
– А за добрыя саветы
Йдзі, стары, на покуць сядзь.
Сядзь ты, бацька, на пакуце,
Смаж ты, жонка, кілбасу.
Пачакай, стары, нямножка,
Я гарэлкі прынясу.
Запішчэлі скваркі ў печы,
Забразджэла скварада.
З рук у рукі пайшлі чаркі,
Вось і гэта не бяда.
Зяць старога паважае,
І паклон яму дае,
Болей скварак падсувае,
Часцей чарку падае.
Зяць да цесця прапівае
І наказ яму вядзе:
– Прыхадзі жа ты, старэча,
І пра зяця ўспамінай.
Дзе будзеш ісці, ехаць,
Глядзі мяне не мінай.
Узваліў яму на плечы
Трохпудовы каравай.
Ідзе стары і спявае –
Бойка выпіў, закусіў.
Каравай ён ледзь трымае –
Чыста плечы аддушыў.

Віктар Шукеловіч

Заметили ошибку? Выделите текст, нажмите Ctrl+Enter и оставьте замечание!
Информация
Посетители, находящиеся в группе Гости, не могут оставлять комментарии к данной публикации.

Вы знаете что-то интересное или важное и готовы этим поделиться?
Обязательно свяжитесь с нами, это очень просто!

Выберите удобный способ для связи или напрямую отправьте сообщение в редакцию через форму на этой странице.

Govorim.by

vk.com/govorimby

Внимание! Новости рекламного характера публикуются по предварительной договорённости. Подробнее цены на размещение рекламы смотрите здесь

Хотите сэкономить 30% на изготовлении кухни или шкафа-купе?

Новости Беларуси

Доступ к финансам предприниматели считают одной из основных проблем для развития

Хотите узнать больше? Проблема доступности финансирования неизменно выделяется малым и средним бизнесом как один из основных внешних барьеров для их развития, прежде 54

С 20 ноября Нацбанк снизил ставку рефинансирования до 9 процентов годовых

Хотите узнать больше? Согласно решению Национального банка Беларуси, с 20 ноября ставка рефинансирования снижается с 9,5% до 9% годовых. При этом ставка по кредиту 63

Военнослужащий Мозырьского погранотряда покончил жизнь самоубийством

Хотите узнать больше? Следственной комитет начал расследование по установлению обстоятельств, вынудивших молодого человека пойти на суицид. Согласно данным следствия, тело 57

Беларусь улучшила позицию в Индексе гражданства, но по-прежнему сильно отстает даже от России

Хотите узнать больше? Henley & Partners представила очередной Индекс гражданств мира, который дает объективную оценку гражданств разных стран. Беларусь заняла 86-ю 54

Минские дорожники заявили о готовности встретить новый Хавьер

Хотите узнать больше? Дорожные службы столицы к зиме готовы. И смогу оперативно отреагировать даже на новый Хавьер. Как сообщил заместитель генерального директора ГПО 202

КГК: сотни гектар пахотных земель пустуют в Гомельской области

Хотите узнать больше? Комитет государственного контроля обнаружил сотни гектар пахотных земель, которые зарастают сорной травой. Пустуют даже те земли, которые были 107

СК возбудил уголовное дело в отношении своего следователя

Хотите узнать больше? Следственный комитет возбудил уголовное дело в отношении следователя из Борисова, который фальсифицировал доказательства. Председателем Следственного 91

В Витебском медуниверситете будут производить лекарства

Хотите узнать больше? Витебский государственный медицинский университет планирует запустить опытное производство лекарственных средств в 2021 году на базе создаваемого в 94