Закрыть

Выберите свой город

Закрыть

Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы

Усяго за 10-15 кіламетраў ад прыгранічнай Гародні можна ўбачыць дзіўныя будынкі. Гэтыя вялізныя бетонныя аб’екты, якія густа зараслі дрэвамі і мохам ды нагадваюць каменныя піраміды або збудаванні ў паўднёваамерыканскіх джунглях. Усярэдзіне вас сустрэнуць сталактыты і велізарныя калодзежы, шахты і правалы.

Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы

Гэта аповед budzma.org пра апошнюю крэпасць Расійскай імперыі, якая ў траўні адзначае 100 гадоў з пачатку ўзвядзення. Расказвае пра яе пабудову Аляксандр Семянчук, краязнаўца, асноўная тэма яго зацікаўленасці – гэта гісторыя фартыфікацыі:

– Хачу заўважыць, што гісторыя фартыфікацыі ў Гародні мае даўнія традыцыі. Першапачаткова, у сярэднія вякі горад абараняў Стары Замак, затым жыхары горада шукалі сваю абарону ў збудаваных цэрквах і касцёлах. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у канцы 18 стагоддзя, калі горад увайшоў у склад Расійскай імперыі, ваеннае ведамства ўздымае пытанне аб ўзвядзенні на новых межах абарончай крэпасці. І першая крэпасць, што не захавалася да нашых дзён, паўстала ў горадзе ў 1887 – пачатку 1890-х гадоў. Гэта былі земляныя фарты, якія па меры будаўніцтва сучаснага горада ўжо амаль зніклі з твару зямлі. Гэтыя земляныя збудаванні да пачатку ХХ стагоддзя ўжо зусім састарэлі, і ў 1912 годзе пачалося праектаванне новай магутнай крэпасці Гародні. Па першапачатковым плане яна павінна была складацца з 16 тыповых фартоў, праектаў ваенных інжынераў Буйніцкага, Малкава-Паніна і Вялічкі, а таксама вялікай колькасці апорных пунктаў на палову роты і нумарных апорных пунктаў на ўзвод пяхоты.

– Пасля абмеркавання ў Галоўным інжынерным камітэце ў план былі ўнесены змены. Колькасць асноўных фартоў зменшылася да 13, літарных – да 19, нумарных апорных пунктаў – да 23. Акрамя іх, планавалася будаўніцтва адкрытых батарэй для гармат буйнога калібру, парахавых скляпоў, аэрадрома, плацін, дарог, вузкакалеек і іншых дапаможных пабудоў. Пры будаўніцтве крэпасці выкарыстоўваўся прынцып фортавых груп: кожны асноўны форт узмацняўся развітай сістэмай апорных пунктаў і падрыхтаваных абарончых і агнявых пазіцый. Праект будаўніцтва Гарадзенскай крэпасці быў зацверджаны імператарам Мікалаем II 4 жніўня 1912 года, тэрмінам заканчэння работ значыўся 1917 год. На сённяшні дзень захавалася каля трох дзясяткаў бетонных збудаванняў, якія як бы абараняюць горад паўколам.

Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы

Самі фарты крэпасці прызначаліся для абароны пабудаванай у канцы 19 стагоддзя Санкт-Пецярбургска-Варшаўскай чыгункі, стратэгічных шашы і перапраў праз Нёман. Царскі ўрад выдзеліў вялікія сродкі на будаўніцтва ўмацаванняў.

Да прыкладу форт № 4 абышоўся расійскай дзяржаве больш як у мільён царскіх рублёў. Гэтая сума ў пераводзе на сённяшнія грошы супастаўная напэўна з будаўніцтвам цэлага раёна горада, а на старыя грошы – за 10 рублёў можна было купіць карову.

– Мы з вамі знаходзімся на самым цэлым форце Гарадзенскай крэпасці, гэта форт № 4. Аўтарам праекту гэтага будынка быў ваенны інжынер штабс-капітан Георгі Шмагайлаў. Гісторыя гэтага будынка трагічная. У баях за Гародню ў верасні 1915 года немцы пачалі жорсткую атаку па яе абаронцах. Цяжкія нямецкія снарады пачалі 1 верасня 1915 году такую атаку, што па словах відавочцаў на працягу дня было выпушчана да 500 снарадаў цяжкага калібру. На працягу ўсяго дня германцы здзяйснялі штурмы форта, але былі адбітыя. Завалодаць гэтым будынкам дапамог толькі выпадак: пасля чарговага абстрэлу асколак шрапнэлі забіў назіральніка, які знаходзіўся ў спецыяльным бронекаўпаку. Мёртвы салдат зваліўся, яго целам заклініла праход у назіральны пункт. У гэты момант інжынер капітан Дзясніцкі прымае рашэнне аб ўзрыве збудавання. Аднак салдаты не падтрымліваюць рашэнне свайго афіцэра і тушаць ўжо запаленыя кноты. “Лепш трапіць у палон, чым нарвацца на немінучую смерць ад снарадаў”, – лічаць абаронцы крэпасці. “Стома, страх і безвыходнасць, мноства параненых у казематах форта і прывялі да нападу на сапёра, які падпаліў бікфордаў шнур. Салдаты вырвалі з яго рук шнур, а самога сапёра збілі да такой ступені, што ён не змог выбрацца з форта. Рускія дакументы кажуць, што страты 95 палка, які абараняў групу 4-га форта, дасягнулі звыш 1000 чалавек. Мноства параненых было захоплена немцамі ў палон.

Асноўнай прычынай таго, што немцы занялі гэтую фортавую групу была слабасць рускай артылерыі, якая практычна не аказвала ніякай дапамогі пяхоце. Калі б ў баях, што адбыліся 31 жніўня артылерыя спрабавала б супрацьстаяць немцам, а вялізная гармата, што знаходзілася каля Чэхаўшчызны вяла б абстрэл, тады б і паразаў 1-га верасня не было б – лічаць краязнаўцы.

Пасля мы пераехалі на форт № 3 – самае вялікае збудаванне з фартоў крэпасці. Яго будаваў немец на расійскай службе Андрэй Модрах. Па сённяшні дзень сама пабудова выклікае здзіўленне. І Аляксандр абавязкова раіць яе наведаць.

Астатнія фарты крэпасці таксама ўдзельнічалі ў Першай сусветнай вайне як палявыя ўмацаванні. Іх ўпарта абаранялі падраздзялення славутых палкоў, такіх, як Краснаярскі, Вільманстрандскі, Лівенскі, Задонскі і іншыя, а таксама некалькі дружын Дзяржаўнага апалчэння, у склад якіх уваходзілі і беларусы. Цяпер аб жорсткіх баях кажуць безыменныя магілы і бярозавыя гаі, акружаныя палямі, што ўяўляюць сабой забытыя могілкі воінаў Першай сусветнай. Рэшта рускіх войскаў адышла да пераправы праз Нёман, а большасць фартоў была падарвана.

– Самой гісторыяй фартыфікацыі на Гарадзеншчыне я займаюся ўжо больш за шэсць гадоў, – працягвае Аляксандр Семянчук, – першапачаткова я сваімі нагамі прайшоў некалькі соцень кіламетраў, каб занесці на карту ўсе тыя аб’екты, якія тычацца гарадзенскай крэпасці. А затым пазнаёміўся з такімі як і я энтузіястамі, якім не абыякавы лёс крэпасці: гэта Зміцер Люцік і гарадзенскі прафесар Сяргей Піваварчык. Разам з адным з іх, гарадзенскім гісторыкам Дзмітрыем Люцікам некалькі гадоў таму мы стварылі даведнік “Невядомая крэпасць Расійскай імперыі”, а цяпер рыхтуем кнігу па гісторыі гарадзенскай фартыфікацыі. А самым дарагім набыткам стала старая карта, якая каштавала нам каля 500 даляраў. Гэтыя грошы давялося заплаціць аднаму з ваенных архіваў, каб нам даслалі яе копію на дыску

Трагічныя падзеі Вялікай айчыннай вайны таксама звязаны з гэтымі фартамі: у руінах форта № 1 – аднаго з самых магутных умацаванняў, размешчанага ў раёне вёскі Загараны, падраздзяленням 455-га стралковага палка 42-й стралковай дывізіі ў ліпені 1944 года прыйшлося весці цяжкія абарончыя баі супраць войскаў 3-й танкавай дывізіі СС “Мёртвая галава”. Помнік каля форта кажа пра тое, што ў падземных камунікацыях эсэсаўцамі была спалена амаль сотня абаронцаў. Толькі некаторым удалося ацалець. А з фортам № 2, які знаходзіцца каля вёскі Навумавічы, звязана іншая трагічная гісторыя: на яго валах праводзілі расстрэлы мірных жыхароў. У памяць аб загінуўшых жыхарах тут пастаўлена некалькі помнікаў.

Гісторыяй і рэканструкцыяй крэпасці займаюцца ўсяго некалькі энтузіястаў, якія лічаць, што гэтыя помнікі архітэктуры павінны атрымаць свайго гаспадара, а затым ператварыцца з закінутых і зарослых мохам каменных груд у турыстычны аб’ект.

Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
 
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
[/url]
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
Гарадзенская крэпасць: 100 гадоў з пачатку пабудовы
[url=http://budzma.org/wp-content/gallery/krepasc100hadou/img_4541-bu.jpg]http://budzma.org/wp-content/gallery/krepasc100hadou/3fort2.jpg[/img]

//Андрэй Мялешка, фота Аляксандра Саенкі і Андрэя Мялешкі, рарытэтныя здымкі з калекцыя гарадзенскіх краязнаўцаў.

Заметили ошибку? Выделите текст, нажмите Ctrl+Enter и оставьте замечание!

Комментарий (Максимум 1000 символов)

Вопрос: Первый месяц весны?

Вы знаете что-то интересное или важное и готовы этим поделиться?
Обязательно свяжитесь с нами, это очень просто!

Выберите удобный способ для связи или напрямую отправьте сообщение в редакцию через форму на этой странице.

Govorim.by

vk.com/govorimby

Внимание! Новости рекламного характера публикуются по предварительной договорённости. Подробнее цены на размещение рекламы смотрите здесь

Хотите сэкономить 30% на изготовлении кухни или шкафа-купе?

Новости Гродно

Проект «ГП» «Над Неманом»: от Кубы до моря

Хотите узнать больше? В Мостовском районе Неман удивительный: здесь он течет вспять, несет свои воды через Кубу, пробегает мимо трех Мостов и под пятью мостами, омывает 15

Александр Лукашенко подписал ключевой документ по улучшению бизнес-климата в Беларуси

Хотите узнать больше? Президент Беларуси Александр Лукашенко 23 ноября подписал декрет "О развитии предпринимательства", который является ключевым документом из пакета 14

Александр Лукашенко: в экономике наметился рост, но оснований для самоуспокоенности нет (+Видео)

Хотите узнать больше? В белорусской экономике в 2017 году наметился некоторый рост, но оснований для самоуспокоенности нет, заявил Президент Беларуси Александр Лукашенко 130

Кому из бюджетников поднимут зарплаты с 1 декабря, рассказала министр труда и социальной защиты

Хотите узнать больше? Министр труда и социальной защиты Беларуси Ирина Костевич сегодня в парламенте рассказала, кому из работников бюджетных организаций с 1 декабря 4 826

Александр Лукашенко ждет более эффективной работы по оздоровлению сельхозорганизаций (+Видео)

Хотите узнать больше? Результатом работы по оздоровлению отстающих сельскохозяйственных организаций должен стать их выход на рентабельное производство. Этого Президент 239

Стена Коложи будет цвета Umbrа. "ГП" продолжает освещать ход ремонтных работ (+Видео)

Хотите узнать больше? В Гродно продолжается ремонт деревянной стены Коложкой церкви. На прошлой неделе здесь завершился один из самых сложных этапов нынешнего ремонта – 139

Александр Лукашенко поддержал назначение выборов в местные Советы депутатов на 18 февраля 2018 года

Хотите узнать больше? Президент Беларуси Александр Лукашенко сегодня во время рабочей встречи с председателем Центризбиркома Лидией Ермошиной поддержал предложение 144

Выдвижение кандидатов в депутаты местных Советов начнется 10 декабря

Хотите узнать больше? Заявила сегодня председатель ЦИК Беларуси Лидия Ермошина на заседании Центризбиркома по подготовке к местным выборам. "Выдвижение кандидатов в 120