Закрыть

Выберите свой город

Закрыть

Модэль Бор

Модэль Бор

Засценак Модэль Бор, 1930-я гг. Фота з сямейнага альбома Вітольда Каржанеўскага, Варшава.

Гэтая гісторыя пачалася год таму

Як там у Еўропе ёсць? Прыязджае чалавек у незнаёмы горад і хоча нешта адшукаць… Здагадайцеся, куды ён пойдзе па дамамогу? Зразумела, у бібліятэку, альбо музей! Па няпісанаму ў свеце правілу існуе завядзёнка – менавіта тут і знаходзяцца людзі, якія ўсё ведаюць! Яны чытаюць кнігі, збіраюць розныя дакументы аб сваім краі.

Так адбылося і ў гэтым выпадку: Вітольд і Марыся Каржанеўскія з Варшавы завіталі ў Глыбоцкую раённую бібліятэку.

– Мы хочам знайсці ў Галубіцкай пушчы месца, дзе некалі стаяў засценак Модэль Бор, там, у 1930-ыя гг, жылі нашыя родзічы Рытароўскія. Можа ў вас ёсць якія мапы, дзе той Модэль Бор пазначаны?– пытаюцца госці з Варшавы.

– Няма ў нас нічога! Ідзіце да Скрабатуна,– напэўна так адказалі ў бібліятэцы (не сумняваюся). Як бы там насамрэч і ні было, але пасля візіту ў бібліятэку палякі завіталі менавіта да мяне.

А я падумаў: а мне гэта трэба? І так часу не стае! Сваю работу, бывае, раблю ў аўральным рэжыме. Хай бы тая бібліятэка, як Ваня Сусанін, сама і вадзіла гэтых палякаў па пушчы ды шукала ў яе неабсяжных нетрах падмуркі засценка Модэль Бор.

Потым падумаў, паразважаў: “Ну, а хто ж яшчэ дапаможа гэтым польскім пенсіянерам з Варшавы, калі не я? Ды й што тады падумае Еўропа пра беларусаў наогул?”

Натуральна, Модэль Бор трэба шукаць на мапах “польскіх часоў”. Аксіёма! Адкрываю польскую вайсковую мапу за 1932 год. Ёсць! Галубіцкая Пушча, возера Межужол, два-тры кіламетры на поўнач, на самым краі багнаў Вялікі Луг і Акнішча (Bagno Wielki Luh i Bagno Okniszcze) – Модэль Бор (на мапе – Модэле (Modele). Выспа сярод багнаў!

– Так, – кажа Вітольд Каржанеўскі,– у сямейным архіве ёсць пісьмо з Модель Бора ў Варшаву. Там аднаму ахвотніку наведаць улетку Модэль Бор было рэкамендавана прыязджаць менавіта ўзімку, бо наўкола – “tylko bagno i piaski» (“толькі багна і пяскі”). Няма дарог! Дабрацца можна толькі зімнікам (зімовай дарогай) на санях. Нават нарыхтаваны лес ніхто не транспартуе ўлетку, а толькі санным шляхам узімку.

– Пачуўшы такое, штосьці мне адразу расхацелася ехаць з палякамі ды шукаць сярод “багнаў і пяскоў” камяні падмуркаў колішняга засценка Модэль Бор!

Што рабіць? Тэлефаную Аляксею Віктаравічу Протасу, начальніку міжрайінспекцыі па ахове жывёльнага і расліннага свету.

– Няма там, Уладзімір Іванавіч, ніякіх багнаў цяпер! Усё змянілася за столькі гадоў. Добрыя лясныя дарогі,– кажа сп. Протас. – Даедзіце! Магу і інспектара з машынай разам з вамі паслаць. Няхай па дарозе яшчэ і спраўдзіць ці сваволяць там ягадныя браканьеры?

І мы даехалі. Даехалі да возера Межужол. Вось тут, недзе ў пару кіламетрах на паўночны усход і быў засценак Модэль Бор. Паньства з Варшавы было вельмі задаволенае, што было заўважна на іх тварах. На гэтым возеры родзічы Вітольда Каржанеўскага лавілі рыбу, палявалі на дзікоў і вельмі верагодна – крок у крок – ходзім мы цяпер па іх слядах. Ну, усё – мая місія выкананая! Пашукаць яшчэ падмуркі пабудоваў Модэль Бора? Дык гэта – нонсэнс! 70 гадоў прайшло! Усё парасло лесам, пакрылася мохам! Якія ўжо камяні! На цяперашняй мапе Докшыцкага раёна, якую мы набылі ў кнігарні, у гэтым месцы адзначаны лясны масіў, які падпісаны як «урочышча1 Модэль Бор».

Прайшоў год! Адсвяткавала Глыбокае Дзень беларускага пісьменства... Ізноў чую знаёмы голас у тэлефоне: “Гэта Вітольд Каржанеўскі турбуе. Мы ўжо ў Брэсце. Едзем у Глыбокае. Хочам усё ж знайсці падмуркі Модэль Бора…”

– Во ўліп!– падумаў я,– пакуль гэтыя палякі ўрэшце рэшт не дакрануцца рукамі да камянёў падмуркаў Модэль Бора, не адчэпяцца. Трэба даводзіць пошукі да канца, зноў прыйдзецца мне (а каму ж яшчэ!) шукаць адпаведны транспарт для вандроўкі, а самае галоўнае - кіроўцу, які пагодзіцца ехаць праз пушчу па ўсялякіх калдобінах і калеях, які пакінуў транспарт лесанарыхтоўшчыкаў! Дзякуй, што пагадзіўся Саша Маліноўскі, сябра маёй дачкі, які здабыў для вандроўкі адпаведны транспарт – УАЗік.

Модэль Бор

Марыся і Вітольд Каржанеўскія на беразе возера Межужол.

Модэль Бор у 1930-ыя гг

Паводле даведніка па Дзісенскаму павету, які выдаў павятовы Соймік у Глыбокім (сталіцы Дзісенскага павету), у засценку Модэль Бор Докшыцкай гміны на 1 студзеня 1930 г. налічвалася 11 жыхароў, да яго належыла 7 дзесяцін зямлі. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Параф’янаў – 40 км; найбліжэйшая пошта ў Тумілавічах – 16 км; да сядзібы гміны ў Докшыцах – 29 км; да сядзібы павятовых уладаў, г.зн. да г.Глыбокага – 59 км. Заўважым, што на той час (1930 г) у даведніку гэтае паселішча пазначана адным словам – Модэле. Але, гаспадарамі Модэль Бора на тым часе былі яшчэ не Рытароўскія.

Модэль Бор

Новы офіс Тумілавіцкага лясніцтва.

Як вынікае з дакументаў сямейнага архіву Вітольда Каржанеўскага, яго цётка (родная сястра маці п. Вітольда) Станіслава Габль-Рытароўская набыла засценак (фальварак) Модэле ў Галубіцкай пушчы 15 кастрычніка 1931 года ад Канстанціна Прашынскага, што запісана “ў кнізе вячыстай пад іпатэчным № 4008”.

Далей у гэтым дакуменце, які накіраваны на адрас “Управы Р.В.Р. “Orbis” у Варшаве, Кракаўскае прадмесце, 5”, паведамляецца: “Акрамя таго Канстанцін Прашынскі перадаў забеспячэнне на згаданым фальварку ў суме 60 тыс. зл. за п. Божыдара Рытароўскага і п. Мар’яна Тршцінскага на карысць фірмы “Р.В.Р. “Orbis” у Львове, і ў сувязі з тым, што выканалі вышэйзгаданыя ўмовы з “Р.В.Р. “Orbis” – з дня 1 верасня – прашу выкрасліць актам згаданую вышэй суму з маёй іпатэчнай кніжкі. Прычым зазначаю, што забеспячэнне вышэй выдадзенае, было на пакрыццё стратаў, якія выніклі з нагоды недабораў з продажу чыгуначных білетаў.

Прашу паведаміць, калі настане выкрасленне забеспячэння. З пашанай ….”

У гэтым дакуменце фігуруе Божыдар Рытароўскі – муж Станіславы Габль-Рытароўскай. Дадатак “Габль” – дзявочае прозвішча, якое падкрэслівае французскае паходжанне цёткі Вітольда Каржанеўскага. Натуральна, што і пан Вітольд па маці мае французскія карані.

Праўдападобна, што з гэтага часу засценак (альбо фальварак) Модэле і пачаў называцца Модэль Бор.

Якой была гаспадарка Модэль Бора часоў Рытароўскіх? На тое ёсць адпаведныя запісы ў сямейным архіве Вітольда Каржанеўскага. Модэль Бор у сувязі з новым тэрытарыяльным упарадкаваннем ужо належыў да Галубіцкай гміны. Агульны абшар – 75,5 га: ворнай зямлі – 9,5 га; багны, якая парослая каржакаватым дрэвастоем – 26 га; вырубкі – 5 га; сасны звычайнай – каля 10 га; мешанага дрэвастою – 28 га.

Акрамя таго, як сведчаць дакументы з сямейнага архіву п. Каржанеўскага, Рытароўскія мелі свой бізнес і ў Глыбокім. Вітольд Каржанеўскі паказаў аўтару пісьмовае паведамленне на фірмовым бланку з лагатыпам “Towarzywstwa Handlu Zagraniczniego “IMEX”, дзе напісана – “уласнік Божыдар Рытароўскі і суполка”. Аддзел таварыства – “Шлямярня ў Глыбокім” пры гарадской бойні, адрас: г. Глыбокае, вул. Кракаўская, 19. Рахунак у ашчаднай касе Дзісенскага павету ў Глыбокім. Дакумент датаваны 23.06.1937 г.

Што такое “шлямярня”? Пан Вітольд патлумачыў, што ў шлямярні рабілі падзел пяску (ці жвіру) на фракцыі шляхам прамыву яго вадой. Але пры чым тут глыбоцкі мясакамбінат (г.зн. бойня)? Між тым нагадаем, што вул. Кракаўская, – гэта сённяшняя Савецкая, а ашчадная каса – цяперашняя кантора Глыбоцкага кансервавага завода, дзе на прыступках другога паверху і сёння існуе мазаіка з надпісам “Ашчаджай”.

Дзякуй усім!

Зразумела, потым гэта стала і відавочным, Модэль Бор, без дапамогі ляснічага, мы не знайшлі б! Але куды звяртацца па дапамогу? Гэта ж Докшыцкі раён! У Докшыцы? Бягомль? Якое гэта лясніцтва?

Тэлефаную няўрымсліваму вандроўніку і краязнаўцу Косцю Шыталю: “Урочышча Модэль Бор – якое там лясніцтва?”

– Тумілавіцкае. Хоць і Докшыцкі раён, але лясгас Глыбоцкі,– усцешвае Косця.

То тады ўсё проста! Дзякуй Богу, не трэба ехаць ні ў які Бягомль! Усё вырашаецца на месцы.

Супрацоўнікі Глыбоцкага доследнага лясгаса Іван Дубовік, інжынер па ахове лесу і Дзяніс Самуйла, начальнік лесапункта, паставіліся да нашага візіту добразычліва. Паказалі план ляснога масіву, дзе знаходзіўся некалі засценак Модэль Бор. Спадар Дзяніс намаляваў нам вельмі падрабязную схему маршруту з усімі яго адметнасцямі, патэлефанаваў Рыгору Пятровічу Пяцько, ляснічаму Тумілавіцкага лясніцтва, і папрасіў аказаць дапамогу ў пошуках Модэль Бора.

– Рыгор Пятровіч працуе ў лясніцтве 36 гадоў. Усё ведае на сваім участку Галубіцкай пушчы! Пакажа!– тлумачыць Дзяніс Самуйла.
І мы паехалі ў Тумілавічы.

Модэль Бор

– Вось тут і быў Модэль Бор, дзе некалі жылі вашыя родзічы!– кажа Рыгор Пятровіч
Пяцько, ляснічы Тумілавіцкага лясніцтва.

Прытулак у пушчы

Офіс Тумілавіцкага лясніцтва – прыгожы сучасны будынак, які разам са старадаўняй драўлянай царквой уяўляюць сабой цікавосткі паселішча. А якія смачныя ў ляснічага яблыкі! Салодкія, як цукар, сакавітыя! Ясі – і есці хочацца!

– Пушча давала прытулак усім, хто ў гэтым меў патрэбу,– кажа па дарозе ў Модэль Бор Рыгор Пятровіч. – Небяспечна было жыць людзям на хутарах паблізу пушчы ці на яе ўскрайку... Былі ж розныя партызаны. Адны змагаліся за ідэю, ваявалі з немцамі, гінулі ў баях... А былі ж і банды, якія выдавалі сябе за партызанаў, а насамрэч займаліся рабункамі мясцовага насельніцтва, забіралі апошняе. А потым прыходзілі разбірацца немцы. Расстрэльвалі мясцовых жыхароў за перахоўванне і падтрымку бандытаў ці партызанаў. Даставалася ад тых і тых. Той, хто пайшоў хавацца ў глыб пушчы, выжыў і сустрэў вызваленне.

У Докшыцах некалі жыло да шасці тысяч яўрэяў… Равін сказаў: “Трэба ісці ў гета, як загадваюць немцы. Такі наш лёс!” Раз равін сказаў – яўрэі пайшлі. Але не ўсе! Некаторыя з яўрэяў не сталі слухаць равіна, пайшлі партызаніць у Галубіцкую пушчу. Толькі гэтыя яўрэі і выжылі!

Модэль Бор

Камп'ютарная апрацоўка фотаздымка часткі Галубіцкай пушчы з космасу. Крыніца: Google Earth.

Юнацкая грэбля

Галубіцкая пушча – дно колішняга вялікага прыледавіковага прэснаводнага мора. Апошні Валдайскі ледавік, які займаў толькі поўнач Беларусі, праходзіў па лініі: Орша – возера Лукомльскае – паміж Глыбокім і Докшыцамі (Варганская гара) – Мядзел… 10 000 гадоў таму ледавіковы перыяд скончыўся, 2-кіламетровай таўшчыні ледавік пачаў таяць і незваротна зыходзіць на Поўнач. У края ледавіка і ўтварылася разлеглае возера-мора. Рэкі Бярэзіна і Шоша за тысячагоддзі вынеслі воды гэтага мора. Засталіся пяскі і багна, якія накрыла Галубіцкая пушча. З цягам часу ў пушчы пачалі з’яўляцца хутары, засценкі і фальваркі. Трэба было неяк камунікаваць паміж сабой. Але як? Наўкола – багна! Узімку, калі ўсё пакрываецца лёдам і снегам, можна санным шляхам. А ўлетку?

Па дарозе з Тумілавічаў у Модэль Бор ляснічы Тумілавіцкага лясніцтва Р.П. Пяцько, які проста ўразіў усіх сваім веданнем мясцовай гісторыі, прапанаваў невялікую экскурсію на грэблю, якая, нібы накрэсленая пад лінейку, як нацягнутая струна, праразае багну ў Галубіцкай пушчы і ідзе далей па сушы – паўз пясчаныя дзюны – ужо добрай дарогай на Ліпава.

– У 1930-я гг польскія “камсамольцы”,– жартуе Рыгор Пятровіч,– пачалі будаваць грэблю, якую яшчэ й сёння клічуць Юнацкай грэбляй. Зразумела, што не “камсамольцы” гэта былі насамрэч, але аналагічная польская моладзевая арганізацыя. Гацілі багну бярвеннямі і фашынай, вазілі коннымі вазамі пясок, адсыпалі дарогу. А ў гонар узвядзення грэблі – паставілі збоч дарогі невялікі памятны знак.

Грэбля давала магчымасць наўпроставага праезду праз пушчу ад Ліпава да Тумілавічаў і далей, да Докшыцаў. Больш таго, побач у 3-5 км на ўсход праходзіла мяжа з вельмі неадэкватным па тым часе суседам – СССР. А гэта – не жартачкі! Бандыты, кантрабандысты, перабежчыкі з аднаго й другога боку, бальшавіцкія прапагандысты, якія пранікалі праз мяжу і баламуцілі свядомасць тубыльцаў сваімі аповядамі пра савецкі рай. І шмат хто паверыў, пайшоў на той бок мяжы. І, дзе тыя людзі падзеліся? Ніводзін не вярнуўся, і лёс іх невядомы. Мабыць, расстралялі наіўных як “польскіх шпіёнаў і дыверсантаў” альбо Беламорканал павезлі будаваць…

– Тут у часе апошняй вайны была партызанская зона,– працягвае аповяд Рыгор Пятровіч. – Немцы так і не змаглі даць рады партызанам. Уявіце сабе, напрыклад, на грэблі партызаны падбіваюць нямецкі танк, ён гарыць… І, усё – катастрофа! Не аб’ехаць, не развярнуцца назад: грэбля вузкая, справа і злева – багна! Мяшок! Немцы так і не сунуліся сюды за ўсю вайну.

А што цяпер? Цяпер ізноў: справа-злева – багна! Усе каналы, якія некалі выкапалі для асушэння балотаў, сёння запрудзілі бабры. Цэлы бярозавы гай збоч грэблі стаіць у вадзе сухастоем!

– Будзем узімку пілаваць на дровы,– рэзюмуе ляснічы.

У Модэль Бор наведваюцца мядзведзі

Па дарозе на Модэль Бор адкрываліся прыгожыя пушчанскія краявіды. Хаця й тут прыйшлося часам ехаць па грэблі, але іншай, не Юнацкай. Першая, другая грэблі… Шмат невысокіх пагоркаў, пакрытых мохам, верасам і чыстымі светлымі лясамі: сасна й бяроза. Божухны! А грыбоў колькі! Эх, не дазваляў час спыніцца хоць на паўгадзіны. Я б тут адарваўся! А кажуць, што ў пушчы не засталося месца, дзе б не ступаў бот грыбніка. Засталося!!!

– Сюды з Бярэзінскага запаведніка наведваюцца мядзведзі. Сам бачыў мядзведзіху з мядзведзянятамі,– сцвярджае ляснічы.

– Дык трэба ставіць папераджальныя знакі! Небяспечна!– непакоіцца Вітольд Каржанеўскі.

– Нашы мясцовыя ведаюць! Дарэчы, забягаюць сюды і ваўкі. А рысі, якія тут таксама сустракаюцца, наносяць вялікую шкоду пярнатым: палююць на глушцоў і цецярукоў.

І тут, хаця-нехаця, аўтар згадаў, што ўлетку яму распавялі байку аб тым, як ва ўрочышчы Чорны Ручай грыбнікі нечакана ўбачылі мядзведзя. Грыбнікі спалохаліся, а мядзведзь спалохаўся грыбнікоў – усе разбегліся ў розныя бакі, грыбнікі пры гэтым “шухеры” яшчэ й пакідалі кошыкі. Вось і не вер цяпер байкам, калі сам ляснічы кажа, што мядзведзі ў пушчы ёсць!

Даехалі! Модэль Бор!

– Вось тут і – Модэль Бор! Спыняемся! Выходзім! – камандуе спадар Р.П. Пяцько.

Наўкола – сасновы бор. Нішто цяпер не нагадвае аб засценку Модэль Бор… Няма ўжо таго вялікага поля на фоне засценка, што мы бачылі на здымках 1930-х гг. Толькі высокія карабельныя сосны і лясная дарога, ненакатаная коламі машын і гусеніцамі трактароў, парослая травой, – колішняя «вуліца» Модэль Бора.

– Модэль Бор не проста ўрочышча – месца колішняга паселішча – але і вялікі лясны масіў у Галубіцкай пушчы, які займае плошчу ў 600 гектараў,– тлумачыць палякам ляснічы.

Хто б мог падумаць, але ў высокай траве і зарасніках малінніку, яшчэ ўгадваюцца абрысы падмуркаў, на якіх стаялі драўляныя пабудовы. На гэта ўказваюць камяні, якія стаяць чарадой у форме прамавугольнікаў.

Камянёў жа ў пушчы проста так няма, як не шукай, а толькі багна і пяскі. Калі ляжыць камень у глыбіні пушчы, то ён можа быць толькі прывезеным! У пушчы няма і гліны. Калі будаваць дом і печку ў ім – усё трэба прывозіць!

– А вось, у сярэдзіне – цэгла і гліна. Тут, мабыць, стаяла печ,– паказвае Рыгор Пятровіч. Пані Марыся нахінулася і ўзяла з сабой кавалак цагліны – на памяць аб Модэль Боры.

– Сасновы лес спелы тады, калі яму сто гадоў, значыць пілаваць яго можна толькі тады, калі сасне настане сто адзін год. Гэтаму ж лесу – каля сямі дзясяткаў гадоў,– тлумачыць ляснічы. У пушчы не практыкуецца вырубка лесу вялікімі плошчамі, а толькі невялікімі дзялянкамі і ў розных месцах, усё ж Галубіцкая пушча – запаведны лес, заказнік.

Модэль Бор

– Возера Межужол. Tут і лавілі рыбу вашыя сваякі,– кажа Вітольду Каржанеўскаму Р.П. Пяцько, ляснічы Тумілавіцкага лясніцтва.

Як выжыць у пушчы, дзе “толькі багна і пяскі”?

– Як выжывалі людзі ў пушчы, дзе толькі багна і пяскі?– пытае ў ляснічага Вітольд Каржанеўскі.

– Як выжывалі? Збіралі і сушылі грыбы, везлі іх у Докшыцы – прадавалі яўрэям. Ягады! Яшчэ – паляванне ў пушчы, рыбалка на возеры Межужол.

– Напэўна, на гэтых пясках ніякая гародніна і збажына не прыносіла плёну?– цікавіцца Вітольд Каржанеўскі.

– Каб угнаіць гэтыя неўрадлівыя пяскі, трэба было трымаць шмат скаціны. Гной звозілі ў вялікую кучу перамешвалі з торфам – рабілі кампост. Штогод ім угнойвалі агароды – інакш ніякага плёну з гэтых пяскоў не будзе.

– Каб трымаць кароў, каней, авечак, патрэбныя пашы, а дзе тут магла расці добрая трава, калі наўкола толькі адна багна і пяскі,– настойвае Вітольд.

– Чаму! На балацінах расце не толькі вострая асака, якая можа параніць. Шмат добрай травы расце! Мурожная, напрыклад. Ды й не трэба цяперашніх кароў раўняць да тых, якія былі ў 1930-я гг. Цяперашнім падавай камбікорм, кукурузу! А раней – сам яшчэ памятаю – былі каровы чырвонай масці, якія на тых мурагах пасвіліся, давалі яны не так і шмат малака – літраў 10-12 – але малако было тлустым.

– Касілі мурагі, нарыхтоўвалі на зіму сена,– кажа ўпэўнена ляснічы, нібы й сам жыў у Модэль Боры ў 1930-ыя гг. Зразумела, гэта досвед вясковага жыхара. – Садзілі сады. Вось, дарэчы, і яблыня ад таго сада засталася.

Так, сапраўды, захавалася адна старая яблыня, якая схавалася пад шатамі вялікіх соснаў і разам з падмуркамі пабудоў усё яшчэ нагадвае аб засценку Модэль Бор.

Таямнічая назва – Модэль Бор

– А чаму засценак назвалі Модэль Бор?– пытае Вітольд Каржанеўскі.

– Не ведаю,– кажа ляснічы.

Уласна кажучы, і аўтар гэтых радкоў яшчэ да вандроўкі ў пушчу задаваўся такім пытаннем. Нібыта ў аснове слова «мадэль» i на мапе пачатку 1930-гг, калі паселішча яшчэ не належыла Рытароўскім, яно падпісанае як – «Modele». З часоў Рытароўскіх засценак фігуруе як Модэль Бор.

Кансультаваўся ў суседкі, выкладчыцы французскай мовы, але і тая нічога ўцямнага не сказала. Накшалт таго, што «мадэль» – гэта нешта новае, найноўшае.

Але ж слова «мадэль» у нас ужываецца ў спалучэнні з некалькімі словамі, напрыклад, «новая мадэль абутку», «новая мадэль аўтамашыны», «мадэльнае адзенне»... Між тым у нашым выпадку не «Мадэльны Бор», а «Модэль Бор». Так, з націскам на «о», вымаўлялі і самі палякі. Няхай так і застаецца, бо ўжо не прынцыпова, бо паселішча такога няма.

Дайшоў са шведамі ад самой Палтавы!

На зваротным шляху заехалі на возера Межужол. Вялікае і прыгожае лясное возера – адно з рэштак таго разлеглага возера-мора, што пакінуў некалі пасля сябе ледавік.

– Вось тут вашыя родзічы з Модэль Бора і лавілі рыбу!– кажа ляснічы, нібы падсумоўваючы вынікі нашай вандроўкі.

Вітольд і Марыся ўглядаліся ў блакітную далечыню Межужола… Там, за паўночным берагам, кіламетраў пару, засталіся камяні падмуркаў Модэль Бора. Збылася мара варшавянаў! Сярод багнаў і пяскоў яны знайшлі тое, што хацелі ўбачыць.

– Палякі ёсць палякі!– кажу я Рыгору Пятровічу. Яны заўсёды будуць шукаць свае карані, прыязджаць у іншыя краіны, шукаць падмуркі дома, дзе колісь жылі іх родзічы. Беларусы – іншая нацыя: не трэба ім памяць аб сваіх продках, як не трэба і мова, і гісторыя, і культура... Бягуць, пакідаюць радзіму. Едуць у Амерыку, Расію, Польшчу. І больш не згадваюць аб сваіх каранях!

– Ну, гэта не зусім так!– пярэчыць ляснічы. Шукаюць і беларусы! І я таму прыклад. У мяне – украінскія карані, і прозвішча – тыпова ўкраінскае. Вось ездзіў я пасля арміі, гадоў 25 мне тады было, на Палтаўшчыну, наведваў архіў, знайшоў і паселішча, дзе жывуць адны Пяцькі, адкуль і паходзіць мой прапрапра…дзед. Прозвішча вельмі распаўсюджанае ў Палтаўскай і Сумской воб-ласці, а для Беларусі рэдкае, не тыповае.

– А было гэта так. Шведскае войска атрымала паражэнне ў 1709 годзе пад Палтавай ад войскаў расейскага цара Пятра І. Шведы паспешна адступалі на поўнач, адкуль і прыйшлі. Мабілізавалі моладзь, якая мусіла з коннымі фурманкамі дапамагаць шведам адступаць: везці боепрыпасы, розную амуніцыю, параненых…

Было сярод іх трое хлопцаў з аднае вёскі: двое родных братоў, трэці – стрыечны. Усе – Пяцько! Сярод якіх – мой прапрапра…дзед. Дайшлі са шведамі да ракі Бярэзіны, што тут, збоч пушчы цячэ. На пераправе праз Бярэзіну фурманкі захраслі ў глеістым дне ракі. Як ні стараліся іх выцягнуць з багны – не атрымалася. Без фурманак хлопцы шведам ужо былі не патрэбныя, ды й мусілі яны паспяшаць, бо “на пяткі” ўвесь час наступалі расейскія салдаты. Хлопцы пайшлі ў бліжэйшую вёсачку. Тады там было 7 двароў, а ў 1970-я – 73 двары. А дзяўчаты там прыгожыя! Засталіся, пажаніліся. Так тут і з’явіліся жыхары з тыповым украінскім прозвішчам – Пяцько.

– Я ведаю свой радавод да шостага калена... Мой прапрапрадзед зваўся Янам. Але ж 300 гадоў прайшло! 12 пакаленняў! Дзе ж ужо там на Палтаўшчыне знойдзеш канкрэтнага Пяцько са свайго радаводу!

– А быў яшчэ адзін выпадак. Мой дзед служыў у царскай арміі... Стаіць войска, адбываецца паверка асабовага складу, кожны, пачуўшы сваё прозвішча, павінен гучна адклікнуцца: “Я!”

– Пяцько?

– Я!

Да дзеда падыходзіць генерал па прозвішчу Пяцько і пытае:

– Маларосія (у сэнсе – Украіна)?

– Ні як не! Беларосія!

– Маларосія?– яшчэ раз удакладняе генерал.

– Ні як не! Беларосія!– ізноў кажа дзед.

– Генерал думаў, што мой дзед - ягоны зямляк, хоць быў не так ужо і далёка ад ісціны. Расчараваны генерал вярнуўся на сваё ранейшае месца.

Паляванне на ваўкоў у Галубіцкай пушчы

Гэтая тэма не мае адносінаў да прыезду паньства Каржанеўскіх у Модэль Бор… Аднак мае наўпроставыя адносіны да часоў пражывання цёткі Вітольда Каржанеўскага, г.зн. да 1930-х гг, калі ў пушчу прыязджалі на паляванне высокапастаўленыя чыны Другой Рэчы Паспалітай, а менавіта прэзідэнты Ігнацій Масціцкі і Станіслаў Вайцяхоўскі. Натуральна, сёння не засталося жывых сведкаў тых падзеяў. Аднак гэты прабел кампенсуюць польскія архівы, якія цяпер выйшлі ў інтэрнет. На сайце Нацыянальнага Лічбавага Архіву ёсць колькі здымкаў на тэму палявання ў Галубіцкай пушчы. Тры гады таму мы знаёмілі нашых чытачоў са здымкамі 1930-х гг маёнтка Галубічы, дзе бачная цэлая група паляўнічых, якія рыхтуюцца да ад’езду на санях на паляванне ў Галубіцкую пушчу.

Падсумоўваючы, можна сказаць, што багатая на дзічыну Галубіцкая пушча ў 1930-я гг была любімым месцам палявання вышэйшага кіраўніцтва Польшчы.

Бывай, Модэль Бор!

17 верасня 1939 года ў наш край увайшла Чырвоная Армія, а праз два гады, у чэрвені 1941 г, яго ўжо акупавалі немцы. Дзе знаходзіліся ўласнікі Модэль Бора? Адседжваліся ў Галубіцкай пушчы? Невядома. Аднак, праз шэсць гадоў Модэль Бор ізноў усплывае ў дакументах, але ўжо апошні раз у сваёй гісторыі. Станіслава Рытароўская, колішняя ўласніца Модэль Бора, паўстае цяпер як рэпатрыянка, г.зн жыхарка з тэрыторыі Польшчы, якая адышла пад уладу СССР. Станіслава Рытароўская мусіла прайсці працэс натуралізацыі, г.зн. юрыдычны працэс атрымання польскага грамадзянства.

У сямейным архіве Вітольда Каржанеўскага захаваліся натарыяльна завераныя дакументы. У адным з іх, чамусьці, Модэль Бор памылкова названы – Модэльбург. Ці натарыус, які складаў дакумент, нешта не дачуў, ці памыліліся, альбо проста забыліся дакладную назву сведкі... Але Модэльбург гучыць ужо неяк, нават, рамантычна.

«Мы, што ніжэй падпісаліся, іжынер Станіслаў Раговіч, які пражывае ў Пясечным Варшаўскага павету па вуліцы Міцкевіча №5 і Уладзіслаў Вайдыла, які пражывае ў Пясечным па вуліцы Стаянскай №5, сцвярджаем, што Станіслава Рытароўская, якая пражывае ў Пясечным па вуліцы Сянкевіча №8, набыла ад Канстанціна Прашынскага паселішча «Модэльбург», іпатэчны № 4008, якое ўтворанае з зямельнай уласнасці ў Галубіцкай пушчы ў паветах Дзісенскім і Дунілавіцкім з паверхняй каля 76 га з гаспадарчымі будынкамі і жылым домам без даўгоў, з моцы натарыяльнага акту ад 1931 г, які выкананы ў Натарыуса Станіслава Плішчыньскага ў Варшаве і ў адпаведнасці з іпатэчнай кніжкай (Аддзел Іпатэчны Акруговага Суда ў Вільні) фігуравала ў іпатэчным пераліку як сапраўдная ўласніца вышэйзгаданага паселішча «Модэльбург».

Вышэйзгаданыя сведчанні гатовыя ў любую хвіліну пад прысягаю падцвердзіць.

Пясечна, дня 14 жніўня 1945 г.»

(Пад дакументам – два попісы).

Праз 67 гадоў пляменнік Станіславы Габль-Рытароўскай – Вітольд – наведаў Модэль Бор... Пра Модэль Бор ізноў успомнілі.
Гэта – канец гісторыі?

Надрукавана “Вольнае Глыбокае” №№ 46,47 за 2012 г.

Заметили ошибку? Выделите текст, нажмите Ctrl+Enter и оставьте замечание!

Комментарий (Максимум 1000 символов)

Вопрос: Первый месяц весны?

Вы знаете что-то интересное или важное и готовы этим поделиться?
Обязательно свяжитесь с нами, это очень просто!

Выберите удобный способ для связи или напрямую отправьте сообщение в редакцию через форму на этой странице.

Govorim.by

vk.com/govorimby

Внимание! Новости рекламного характера публикуются по предварительной договорённости. Подробнее цены на размещение рекламы смотрите здесь

Хотите сэкономить 30% на изготовлении кухни или шкафа-купе?

Новости Глубокого

Билет на концерт Руслана Алехно выиграл предприниматель из Молодечно Михаил Коляда

Хотите узнать больше? Михаил Коляда со своей семьей. Фото предоставлено Край.бай Михаилом Колядой На концерт Руслана Алехно Михаил отправится 21 февраля в 19.00 во Дворец 67

"Давайте еще с ним поживем". Лукашенко не собирается отменять декрет о тунеядстве

Хотите узнать больше? Александр Лукашенко во время встречи с журналистами и экспертами 3 февраля. Фото с сайта president.gov.by Александр Лукашенко не намерен отменять 63

Вырастут минимальные пенсии, а декретницам накинут по рублю. Что еще меняется в Беларуси с 1 февраля

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото с сайта tut.by В феврале те, кто живет на минимальную или социальную пенсию, а также на пособие 95

Тракторные гонки по бездорожью пройдут 28 января в Поставском и Глубокском районах

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото с сайта yana - SPOX.ru Стартуют гонки 28 января в аг. Париж Поставского района. В скорости и 170

Несмотря на мороз, желающих искупаться в водоеме на Крещение в Глубоком было много (фото, видео)

Хотите узнать больше? Крещенское купание в Глубоком 19 января. Фото Леонида Юрика 19 января на озере Беглец в Глубоком состоялся традиционный молебен, во время которого 139

Министерство образования Беларуси запретило родительским комитетам собирать деньги

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото с сайта madou18kgo.ucoz.ru Родительским комитетам официально запретили собирать деньги в школах 113

Королем шестого Рождественского бала в Глубоком стал Евгений Мальчонок из Докшицкого района (фото)

Хотите узнать больше? Шестой Рождественский бал в Глубоком собрал 15 января более 200 участников. Фото Павла Шауро Шестой Рождественский бал в Глубоком собрал 15 января 108

Без оголенных плеч и галстуков. Шестой Рождественский бал состоится в Глубоком 15 января

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото из архива Край.бай Бал пройдет в рамках Рождественского слета православной молодежи Полоцкой 118