Закрыть

Выберите свой город

Закрыть

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

Вілейка, вул. Пілсудскага. 1930-я гады. Летні кірмаш. Фота прадастаўлена Край.бай Вілейскім краязнаўчым музеем

За некалькі стагоддзяў спачатку гарадзішча, а потым невялічкі горад Вілейка шмат перажыў. Па вілейскай зямлі прайшлі тры буйныя вайны, мяняліся ўлады. Тут нарадзілася шмат знакамітых людзей і выпусцілі фотаапарат “Зеніт”, які ведалі ва ўсім СССР. Пра станаўленне горада чытайце ў матэрыяле Край.бай.


Куранец – цэнтр воласці

Першае згадванне Вілейкі ў пісьмовых крыніцах адносіцца да 1460 года, якое пакуль лічыцца афіцыйна прынятым.

Спачатку на месцы сучаснай Вілейкі існавалі два гарадзішчы. Абодва – на беразе Вяллі, што ў перакладзе са славянскай мовы азначае “вялікая”. Пра тое, як утварылася рака, існуе вядомая легенда пра працавітага хлопца Сцяпана ды прыгажуню Вільяну. Сцяпан быў краўцом і працаваў дзень і ноч. Нават у Вялікдзень не выпускаў з рук ніту з іголкаю. Працаваць у такое свята – вялікі грэх. Вось і ператварыўся Сцяпан у камень. Калі пра гэта даведалася Вільяна, пачала плакаць. Яе слёзы сталі спачатку крынічкай, а потым – паўнаводнай ракой, якую так і назвалі – Вялля.

Куранецкая зямля як асобная воласць уваходзіла ў Полацкае княства. А ў сярэдзіне XV стагоддзя двор Куранец стаў цэнтрам воласці. У сярэдзіне XVI стагоддзя Куранец быў у часовым карыстанні магнатаў Радзівілаў. Потым перайшоў да Сапегаў. Менавіта пры Сапегах Куранецкая дзяржава атрымала новую назву – Вялейка.

Напрыканцы XVII ст. Вялейка і ўсё Вялейскае староства належала магнатам Пацам. Мясцовыя жыхары даўно займаліся гандлем. Хадзілі ў заробкі на барках да прускага горада Каралеўца, везлі збожжа, лён, льняноы і канапляны алей і іншае. А адтуль прывозілі віно, каву і цукар і прадавалі гандлярам з Менска, Вільні, Варшавы.

Напачатку XVII стагоддзя вялейскі стараста Пётр Пац атрымаў ад караля Аўгуста II прывілей на гандаль у нядзельныя дні і тры кірмашы на год у мястэчку Вялейка. Аднак гандаль у Вялейцы не прыжыўся. Напрыканцы XVIII ст. тут не было ні купцоў, ні гандлю.


У XVIII ст. у Вілейцы было 49 хат і жылі ўсяго 310 чалавек

У 1793 г. з чарговым падзелам Рэчы Паспалітай Вялейка ўвайшла ў склад Паўночна-Заходняга краю Расійскай імперыі. А 3 мая 1795 года расійская імператрыца Кацярына II выдала загад, паводле якога мястэчка Вялейка стала горадам – цэнтрам Вялейскага павета Менскай губерніі. Хутка быў зацверджаны герб Вялейкі. Пачэснае месца на ім займала рака Вілія. У новым павятовым горадзе не было ніводнага мураванага будынка – усяго 49 драўляных. Жыло ў Вялейцы 310 чалавек: 278 уніятаў і 32 габрэі.


У складзе Віленскай губерніі, XIX ст.

У ліпені 1812 г. у Вялейку ўвайшлі войскі французкага імператара Напалеона. Нават ёсць успаміны сведкі і ўдзельніка тых падзей:

“Прыйшлі ў Вялейку рана. Гарадок з драўлянымі хатамі. Размясціліся бівакамі на пясчанай раўніне, сярод садоў. Паснедалі своечасова. Ночь была спякотная, камароў такое мноства і такія злосныя, што, калі яны кусалі, мы амаль не спалі.

У 1842 Вялейка ўвайшла ў склад Віленскай губерніі. Уздоўж Віліі разбілі сетку кварталаў, праклалі першыя вуліцы. Адна з іх злучыла мястэчка і двор і стала часткаю паштовай дарогі з Менска да Дзісны.

Колькасць жыхароў Вялейкі ўзрасла амаль у чатыры разы. У мястэчку былі магазін, яўрэйская школа, бальніца і турма. На новай плошчы за кошт казны пабудавалі новую драўляную царкву ў імя свяціцеля Міколы. Аднак у верасні 1884 г. яе па бярвенчыку за два тыдні перавезлі ў Новы Мядзел, а на месцы царквы паставілі драўляны крыж.

У 1857 г. у Вялейку завітала экспедыцыя графа Тышкевіча, які вырашыў даследаваць раку Вілію і яе наваколлі. Сёння экспедыцыю па Віліі да Вільні працягвае мясцовы краязнаўца Міхаіл Петух.

1861 год прынёс новыя падзеі: расійскі цар падпісаў Маніфест аб адмене прыгоннага права. Сяляне апынуліся ў становішчы закладнікаў. Выкупіць зямлю змаглі адзінкі, бо памер выкупу значна перавышаў рэальны кошт зямлі.

З данясення прадстаўніка царскай адміністрацыі (7 мая 1863 г., Вялейка):

“…Инсургенты здешних мест… начинают уже показываться крупными шайками в 100 и более человек, провозят оружие, амуницию и пр. По достоверным слухам, они намерены напасть на острог для освобождения товарищей своих и разграбить казначейство, а в случае достаточных сил завладеть и всем городом…».

Праз чатыры гады ў Вілейцы пабудавалі праваслаўны храм, асвечаны ў імя Марыі Егіпецкай. Гэтая царква стаіць у Вялейцы і сёння. Яна не зачынялася ні на адзін дзень.


У XX стагоддзі ў Вілейцы стварылі першую пажарную каманду і адкрылі чыгуначны вакзал

Нагодай стала тое, што на працягу цэлага года ў Вілейскім павеце 122 разы гарэлі навакольныя вёскі. Увогуле ў XX ст. Вілейка ўвайшла без значных зменаў. Адзін з самых малых гарадоў усяго Паўночна-Заходняга краю, з прамысловых прадпрыемстваў – бровар, лесапільня, млын. З культавых устаноў – дзве царквы, дзве вучэльні і гарадская лякарня. У 1906 г. пачалося будаўніцтва касцёла Уздвіжання Святога Крыжа, а праз год у горадзе з’явіўся чыгуначны вакзал.

Вілейка, вул. Аляксандра II. 1905 год

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

Вілейка, вул. Пілсудскага. 1930-я гады. Летні кірмаш

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)


Першая сусветная і Вялікая Айчыная войны

28 ліпеня 1914 года пачалася Першая сусветная вайна. Праз год Вілейка была акупавана нямецкімі войскамі. Аднак у верасні падчас наступальнай аперацыі, якая атрымала назву Свянцянскі прарыў, Вілейку вызвалілі.

У 1919 годзе пачалася савецка-польская вайна. І Вілейка зноў апынулася ў эпіцэнтры баявых дзеянняў. Улада мянялася некалькі разоў: палякі, потым савецкая ўлада… У 1921 годзе Вілейка ўвайшла ў склад Польшчы.

Вілейка, 1920-я гады. Кірмаш на Георгіеўскай плошчы (сучасная пл. Свабоды)

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

Вілейка, 1930-я гады. Зімовы кірмаш

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

4 снежня 1939 года горад стаў цэнтрам вобласці. Але ненадоўга. 22 чэрвеня 1941 года пачалася Вялікая Айчыная вайна: Вілейка ўвайшла ў склад генеральнай акругі Беларусі і была ўключана ў склад рэйхскамісарыяту “Остланд”.

Вілейка, вул. Пілсудскага. 1930-я гады (сучасная вул. Савецкая)

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

Георгіеўская плошча, 1930-я г. (цяпер пл. Свабоды)

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

Адным з першых мерапрыемстваў новай улады было вырашэнне “яўрэйскага пытання”. Вытрымкі з пратакола допыту сведкі Георгія Гобеца (20 жніўня 1970 г., Вілейка):

“…Першы час акупацыйная ўлада выкарыстоўвала яўрэйскае насельніцтва на разнастайных чарнавых работах. Расстрэлы пачаліся вясной 1942 г. У перыяд маёй службы ў СД я неаднаразова бачыў, як аднекуль прывозілі групамі мірных грамадзян у Вілейскае СД. Пасля допытаў іх выводзілі збітых, скрываўленых і адводзілі за турэмную сцяну, адкуль гучалі стрэлы…”

Бой за Вілейку адбыўся ў ноч з 31 кастрычніка на 1 лістапада 1943 г. з удзелам 1-й Антыфашысцкай брыгады пад кіраўніцтвам Уладзіміра Гіль-Радыёнава. Яго байцы нанеслі фашысцкаму гарнізону ў Вілейцы вялікія страты. Ад фашысцкіх захопнікаў Вілейка была вызвалена 2 ліпеня 1944 года. Кіраваў аперацыяй двойчы Герой Савецкага Саюза Азі Асланаў.

За тры гады акупацыі гітлераўцы знішчылі гарадскую гаспадарку горада амаль на 80%. З 1 300 дамоў у Вілейцы засталося толькі 240 драўляных хат. Магчыма, менавіта таму горад не стаў цэнтрам вобласці, як было да вайны.

Вілейка. Мітынг на пл. Свабоды, 1946 год

Вілейка адзначае 555 год першага згадвання ў пісьмовых крыніцах і 220 – як стала горадам (ФОТА)

У Вілейцы выпускалі знакамітыя на ўвесь СССР фотаапараты “Зеніт”

Пасля вайны пачалося аднаўленне горада: будаваліся новыя дамы, прадпрыемствы, дзіцячыя садкі, школы, кінатэатры. Запрацаваў гарадскі транспарт. Пачалі выходзіць газеты. Горад рос. Спачатку знаходзіўся ў складзе Маладзечанскай вобласці. А з 1960 – Мінскай.

У 1970 годзе ў Вілейцы будуюць знакаміты ў СССР завод “Зеніт” па вырабу фатаграфавальнай тэхнікі. Ужо праз тры гады першы фотаапарат убачыў свет.

У тым жа 1973 годзе ў Вілейцы адбылася яшчэ адна значная падзея. Падчас будаўніцтва Вілейска-Мінскай воднай сістэмы стварылі Вілейскае вадасховішча.

Напрыканцы 90-х г. была пабудавана новая царква ў імя свяціцеля Ціхана, патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі.

А напачатку новага тысячагоддзя – асвечана капліца ў гонар 2000-годдзя Раства Хрыстова. Яна была пабудавана на месцы першай царквы і капліцы. Аўтар праекта – мясцовы архітэктар Анатоль Капцюг.

За апошнія некалькі дзесяцігоддзяў у Вілейцы выраслі шматпавярховыя дамы. Працуюць шмат прадпрыемстваў і навучальных устаноў. Ёсць на Вілейшчыне і шмат цікавых помнікаў архітэктуры сярэдзіны XIX і пачатку XX стагоддзяў.

Дарэчы, у ліпені пройдуць урачыстыя мерапрымствы, прысвечаныя святу горада.

Юлія ЛАХВІЧ па матэрыялах, прадастаўленых Край.бай Вілейскім краязнаўчым музеем
Фото з архіва Вілейскага краязнаўчага музея

Заметили ошибку? Выделите текст, нажмите Ctrl+Enter и оставьте замечание!

Комментарий (Максимум 1000 символов)

Вопрос: Первый месяц лета?

Вы знаете что-то интересное или важное и готовы этим поделиться?
Обязательно свяжитесь с нами, это очень просто!

Выберите удобный способ для связи или напрямую отправьте сообщение в редакцию через форму на этой странице.

Govorim.by

vk.com/govorimby

Внимание! Новости рекламного характера публикуются по предварительной договорённости. Подробнее цены на размещение рекламы смотрите здесь

Хотите сэкономить 30% на изготовлении кухни или шкафа-купе?

Новости Вилейки

Как добавить изюминку в интерьер?

Хотите узнать больше? Салон-магазин «Шторы & Kарнизы» в Молодечно Наверняка Вы согласитесь с тем, что интерьер в доме создается не только за счет удачно подобранной мебели 28

10-классница из Вилейки Вика Савицкая стала лучшим волонтером Минщины (фото)

Хотите узнать больше? 10-классница из Вилейки Вика Савицкая стала лучшим волонтером Минщины. Фото из группы VIL-youth-blog/Молодежь Вилейщины ВКонтакте По итогам 35

ТОП-5 популярных стран, где можно недорого отдохнуть этой зимой

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото с сайта f8.ifotki.info Увидеть подводный мир Красного моря в Египте, пройтись по песчаным 30

Астрономическую скамейку с рабочим телескопом установили в Вилейке 4 декабря (фото)

Хотите узнать больше? Директор Вилейского государственного колледжа Игорь Китиков: "Вот такой подарок мне сделал коллектив ко дню рождения". Фото предоставлено Край.бай 50

Выгодные предложения по корпусной и мягкой мебели в Молодечно

Хотите узнать больше? Выгодные предложения по корпусной и мягкой мебели в Молодечно В преддверии Нового года мебельный магазин «Аксамiт» творит чудеса в Вашем доме! Скидка 31

Рига-Юрмала-Рундальский дворец. Рождество в Прибалтике – подарок для всей семьи!

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото с сайта cheaptripchip.ru Автобусный парк №4 г. Молодечно предлагает провести Рождество в 27

«Чаще говорим «люблю». Как вилейчанин с парализованной рукой делает сувениры, а его дочь с ДЦП «строит» всю семью (фото)

Хотите узнать больше? Юрий и Ольга Клишевич из Вилейки со своими детьми Юлей и Артёмом. Фото Ольги Декснис История вилейской семьи, в которую одна за другой приходят 48

Удивительно много в нашем крае красавиц – у нас уже 60 претенденток на титул «Мисс Край.бай – 2016» (фото)

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото с сайта f8.ifotki.info Количество самых красивых девушек, которые прислали свои фотографии на 54