Закрыть

Выберите свой город

Закрыть

Гальшанскі замак: вяртанне праз стагоддзі

Гальшанскі замак: вяртанне праз стагоддзі

Нядбайнае стаўленне да сваёй культурнай спадчыны пазбавіла беларускі народ многіх каштоўных архітэктурных збудаванняў. І калі сёння разгарнуць адну з друкаваных крыніц – выданне Тамары Габрусь “Страчаная спадчына”, то ў ліку зруйнаваных, часам і людзьмі, помнікаў нацыянальнага дойлідства мы знойдзем побач з Навагрудскім і Крэўскім замкамі, ляхавіцкімі і смалянскімі руінамі, рэшткі замка, які першым прыходзіць на памяць пры ўзгадванні Ашмяншчыны – гэта замак у Гальшанах.

Ён лічыўся калісьці ці не адным з самых прыгожых на Беларусі і Літве. Павел Стэфан Сапега ўзводзіў збудаванне для абароны, аднак магутныя сцены, характэрныя для дойлідства ХVII стагоддзя, саступілі месца фасаду жылога дома. Аб абарончай яго прыналежнасці сведчылі хіба што равы, выкапаныя наўкруг, і магутныя земляныя валы.

Гальшанскі замак: вяртанне праз стагоддзі


Некаторыя крыніцы паведамляюць, што архітэктары таго часу называлі  замак “каменнай кветкай”, аднак, на жаль, пацверджаных доказаў гэтаму вельмі мала. Усё, што мы можам сёння бачыць, – гэта рэканструкцыя планіроўкі і аздаблення таго часу. Архітэктар-рэстаўратар Сяргей Верамейчык, які сёння разам са сваімі калегамі ўваходзіць у склад  аўтарскага калектыву па рэстаўрацыі і кансервацыі Гальшанскага замка, не адзін год займаўся вывучэннем архітэктурна-планіровачных элементаў замкавага комплексу.

Рэзультат яго работы, які занатаваны на паперы, адначасова ўражвае і здзіўляе. Няўжо тут, у Гальшанах, у канцы вуліцы Замкавай, дзе зараз акрамя груды камянёў і рэшткі вежы, нічога няма, размяшчаўся палац – шыкоўны і вытанчаны?! І да чаго мы давялі спадчыну нашых продкаў?!

Цяпер я разумею Ігара Раханскага, кіраўніка праектнага бюро грамадскага аб’яднання “Беларускі камітэт ІСОМОS”, які ў размове з карэспандэнтам “Ашмянскага весніка” сказаў: “Наш першачарговы абавязак – адрадзіць жыццё ў замку. Для гэтага не абавязкова аднаўляць у першапачатковым выглядзе збудаванні палаца. Дастаткова, найперш, правесці работы па кансервацыі і экспанаванні руінаў, добраўпарадкаванні тэрыторыі. І пакуль ёсць час, пакуль замак не страчаны канчаткова, трэба спяшацца. Потым можна адрэстаўрыраваць паўночную вежу, аднавіць замкавую капліцу, сажалку і парк – элементы замкавага комплексу, якія былі страчаны на вачах (і пры непасрэдным удзеле) нашага пакалення.”

Гальшанскі замак: вяртанне праз стагоддзі


Размовы пра адраджэнне Гальшанскага замка на розных узроўнях – ад Міністэрства культуры рэспублікі да Ашмянскага райвыканкама – вяліся даўно. Яшчэ ў 1998 годзе пачаліся навукова-даследчыя мерапрыемствы. У 2008 г. пры распрацоўцы праекта першапачатковых супрацьаварыйных работ на замку аўтарскім калектывам у складзе Ігара Раханскага (кіраўніка), Нэлі Дарашкевіч (галоўнага архітэктара праектаў), Паліны Вардзеванян (спецыяліста-горадабудаўніка) была распрацавана “Канцэпцыя экспанавання Гальшанскага замка”. Менавіта галоўны лозунг гэтай канцэпцыі: “Музей у адноўленым замку? Не, музей — з руін замка!” быў падтрыманы шырокім грамадствам і дзяржавай. У 2011 годзе канцэпцыя была ўзгоднена з Міністэрствам культуры Рэспублікі Беларусь і мерапрыемствы па яе выкананні ўключаны ў дзяржаўную праграму “Замкі Беларусі” на 2012-2018 гады.

Трэба зазначыць, што Гродзенскай вобласці пасля прыняцця праграмы пашанцавала больш, чым каму: згодна з праграмай рэстаўрацыі і кансервацыі падлягаюць ажно восем аб’ектаў рэгіёна. Сярод іх Стары замак у Гродне, руіны замкаў у Крэве, Гальшанах і Навагрудку… На гэтыя аб’екты прадугледжана фінансаванне як з рэспубліканскага бюджэту (дзяржаўныя праграмы “Замкі Беларусі” і “Культура Беларусі”на 2011-2015 гады), так і абласнога.

У суадносінах з канцэпцыяй замак трэба разглядаць як элемент агульнага ландшафту, дзе ў адной звязцы знаходзяцца гарадзішча, касцёл Святога Іаана Хрысціцеля, капліца, яўрэйскі квартал, Свята-Георгіеўская царква. Сёння ўжо распрацаваны некалькі раздзелаў архітэктурна-будаўнічага праекта кансервацыі з фрагментарнай рэстаўрацыяй. Праект, па словах Ігара Раханскага, прадугледжвае рэстаўрацыйна-будаўнічыя работы, у выніку якіх закансерваваныя, адрэстаўрыраваныя і адноўленыя элементы замка павінны цэласна ўпісацца ў мясцовы культурны ландшафт. Згодна з праектам, аднаўленчыя работы ўключаюць некалькі этапаў.

Гальшанскі замак: вяртанне праз стагоддзі


Першы, падрыхтоўчы, вядзецца ўжо каля года. У ім прадугледжана падрыхтоўка будаўнічай пляцоўкі і разборка завалаў.Той, хто нядаўна наведваўся да турыстычнага аб’екта, на свае вочы мог ужо назіраць  важкія вынікі гэтай скрупулёзнай справы. Па заказу Ашмянскага ўпраўлення капітальнага будаўніцтва работы вядзе ашмянскае ТАА “Граніт +”. Каманда пад кіраўніцтвам Аляксандра Гугалы зняла пласт будаўнічага друзу ля сцен замка, што дазволіла іх адкрыць на глыбіню амаль да трох метраў. Сёння ўжо расчышчаны ўваход у скляпенне пад паўночнай вежай, вядуцца работы ва ўнутраным дворыку: ён амаль цалкам расчышчаны. У працэсе разборкі завалаў паўночна-заходняга корпуса адкрылася вінтавая лесвіца.

Калі мы наведаліся ў Гальшаны, работнікі “Граніта +”, нягледзячы на ранні час, ужо завіхаліся на працы. Тут жа, пад сценамі замка, абмяркоўвалі ход спраў архітэктар Мікалай Верамейчык і вядучы інжынер праекта Ігар Касцючэнка. Ён, як мясцовы жыхар, перажывае за лёс замка і верыць, што дачакаецца таго часу, калі турыстычны аб’ект і на самой справе стане гонарам Гальшанскага краю і будзе вабіць падарожнікаў не толькі легендамі і паданнямі, але і сваім знешнім выглядам.

Шмат работы і ў археолагаў. Кандыдат гістарычных навук Ірына Ганецкая наведваецца ў замак часта. Адзін з апошніх артэфактаў, які трапіўся ёй падчас палявых даследаванняў, кавалачак пячной кафлі з выявай герба аднаго з гаспадароў замка. Датуецца  знаходка дзесьці пачаткам XVII стагоддзя. І калі знойдзецца яшчэ хоць адзін элемент такой кафлі, можна ўжо будзе дакладна звязваць яго не толькі з гаспадаром замка, але і яго сваякамі па лініі бацькі і маці. Па словах Ірыны Ганецкай, у Гальшанскага замка вельмі складаная і заблытаная гісторыя, бо на сённяшні дзень няма нават дакладных звестак аб яго заснаванні, не кажучы пра планіроўку і аздабленне пакояў. Лічыцца, што ў вобліку замка, акружанага магутнымі валамі і равамі, напоўненымі вадой, адчуваўся моцны ўплыў галандска-фламандскай архітэктуры.

Гальшанскі замак: вяртанне праз стагоддзі


Сцены залаў і пакояў упрыгожвалі калоны, багатая ляпніна і роспіс, партрэты прадстаўнікоў роду Сапегаў, карціны і зброя, вітражы з тоўстага шкла, шыкоўныя дываны  і крэслы, мармуровыя столікі і бронзавыя кандэлябры. Пад замкам знаходзіліся вялікія сутарэнні. Дарэчы, апошняе з іх адкрылася зусім нядаўна. У ім вельмі добра захаваліся сцены і столь. Як лічыць Ірына Ганецкая, толькі павярхоўны аналіз цэглы выявіў на яе паверхні адбіткі і знакі, якія  змогуць шмат расказаць пра час і гаспадара замка. Цяпер замак знаходзіцца ў такім стане, што самым важным для нас, падкрэсліла археолаг, з’яўляецца знайсці сродкі на даследаванне таго, што знаходзіцца пад зямлёй. Аналіз і вывучэнне  гэтых артэфактаў дазволіць даць адказы на шматлікія пытанні, што тычацца не толькі  інжынернага стану збудавання, але і яго гісторыі.

У праект рэканструкцыі замка ўваходзіць аднаўленне кутняй паўночнай вежы, якая найбольш захавалася да нашага часу. Тут размесціцца халодная музейная экспазіцыя. Будзе ўзноўлены ляпны дэкор. У вежы з’явіцца камін, які, па дакументальных крыніцах, там быў калісьці. Уразіць велічнасцю скляпенне. На сценах праз зандажы можна будзе назіраць элементы кладкі таго часу. Для наведвання будзе адкрыты і другі паверх, а таксама падвальныя памяшканні. У якасці экспанатаў будуць задзейнічаны археалагічныя знаходкі падчас даследавання культурнага пласта ў замку.

Што тычыцца кансервацыі рэшткаў сцен, то гэты этап праекта ўжо прайшоў адабрэнне. Летам былі выпрабаваны спецыяльныя кансервацыйныя саставы для правядзення работ, абмеркаваны элементы кладкі сцен. У планах выканаўцаў праекта і аднаўленне капліцы, якую можна было назіраць праз уязную браму. Аднак тут цяжкасці ўзнікаюць у першую чаргу з-за таго, што да нашага часу не захавалася крыніц, якія б перадалі архітэктуру, дакладныя дэталі вобразу гэтага аб’екта.

Адным з важных этапаў рэстаўрацыйных работ стане ўзнаўленне ландшафту вакол замка, дзе не апошняе месца зоймуць абарончыя вадаёмы – сажалкі. Па словах Нэлі Дарашкевіч – навуковага кіраўніка праекта, менавіта ад ландшафту  будзе залежаць цэласнае ўспрыманне архітэктурнага помніка. Для беларускіх рэстаўратараў і архітэктараў работы па рэгенерацыі культурнага ландшафту ўнавіну, такога вопыту ў нас няма, таму спробы ажыўлення тэрыторыі вядуцца з розных пазіцый. Важна, лічыць Нэлі Вячаславаўна, каб для мясцовых жыхароў адноўлены аб’ект стаў сваім – каб гальшанцы ім ганарыліся і бераглі сваю спадчыну.

Аліна САНЮК
Фота аўтара

Заметили ошибку? Выделите текст, нажмите Ctrl+Enter и оставьте замечание!

Комментарий (Максимум 1000 символов)

Вопрос: Первый месяц лета?

Вы знаете что-то интересное или важное и готовы этим поделиться?
Обязательно свяжитесь с нами, это очень просто!

Выберите удобный способ для связи или напрямую отправьте сообщение в редакцию через форму на этой странице.

Govorim.by

vk.com/govorimby

Внимание! Новости рекламного характера публикуются по предварительной договорённости. Подробнее цены на размещение рекламы смотрите здесь

Хотите сэкономить 30% на изготовлении кухни или шкафа-купе?

Новости Ошмян

Хорошие новости! Снижены цены на продукцию STIHL и VIKING

Хотите узнать больше? Немецкое предприятие STIHL является известным в мире производителем моторизованных инструментов для сельского, лесного хозяйства и строительства 28

Билет на концерт «Агата Кристи». Все хиты» получает молодечненец Александр Горбачевский

Хотите узнать больше? Билет на концерт «Агата Кристи». Все хиты» получает молодечненец Александр Горбачевский. Фото предоставлено Край.бай Александром Горбачевским На 30

В Гродненской области от сбора по декрету №3 освободили более 110 человек

Хотите узнать больше? Изображение использовано в качестве иллюстрации. Фото с сайта www.belta.by По оперативным данным, рассмотрено около 300 таких обращений, 39

Слово «стресс» не про них – стоматология «Террастом» в Молодечно подтверждает это и в свой профессиональный праздник

Хотите узнать больше? Стоматология «Террастом» в Молодечно для взрослых и детей В Молодечно по ул. Волынца, 12Д, каб. 21 (вход со стороны центра «Этажи») работает 57

В Молодечно едет Сергей Славянский с программой «Новые и лучшие песни на бис!»

Хотите узнать больше? Сергей Славянский. Фото с сайта dzerzhinsk.by С программой «Новые и лучшие песни на бис!» Сергей Славянский выступит 21 февраля в 18.00 в Районном 56

В США на 102-м году жизни скончался Антон Шукелойть – один из лидеров белорусской эмиграции, уроженец Ошмянского района

Хотите узнать больше? Антон Шукелойть. Фото из Facebook Натальи Гордиенко В ночь на 8 января на 102-м году жизни умер Антон Шукелойть – один из старейших общественных и 80

От кроватки до игрушек. Где в Вилейке купить детские товары в рассрочку?

Хотите узнать больше? Купить в Вилейке детские товары в рассрочку можно в магазинах «Мария-Кидs» «Мария-Кидs» – это сеть магазинов с товарами для детей. В сети 87